Ցարիզմի գաղութային քաղաքականությունը (հակիրճ ակնարկ. 19-րդ դարի երկրորդ կես)

18.10.2018 | 18:50 | Democracy and Human Rights

Sorry, this entry is only available in Armenian. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Ալեքսանդր 2-րդ կայսեր սպանությունից հետո (1881թ. մարտի 1) գահը ժառանգած Ալեքսանդր 3-րդը սաստկացրեց հալածանքները հեղափոխական կազմակերպությունների, ազատական հայացքներ դավանող գործիչների, մտավորականների, Ռուսաստանում բնակվող ոչ ռուս ժողովուրդների, այդ թվում` հայ ժողովրդի նկատմամբ:

Հայության նկատմամբ ցարիզմի անբարյացակամ վերաբերմունքն արտահայտվեց մի քանի բնագավառներում, այդ թվում՝ հայոց եկեղեցու և ազգային-կրթական հաստատությունների նկատմամբ: Ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ հետաքրքիր դիտարկում ունի Յու. Մարտովը: Նա նշում է. «Սլավոնաֆիլությունը անկում ապրելով վերածվել էր ռուսական ազգայնականության, նոր՝ առավել գործնական մի շարժման, որն ուղղված էր ոչ թե հարևան պետությունների, այլ կայսրության ոչ ռուս ժողովուրդների դեմ»:

Մինչ հայությունն Արևմտյան Հայաստանը թուրքական լծից ազատելու գործը կենսական խնդիր էր համարում, Ռուսաստանն աստիճանաբար ու հետևողականորեն բացասական ուղեգիծ էր դրսևորում այդ հարցում: Պետերբուրգի կառավարիչները գալիս էին այն համոզման, որ առկա և հասունացող հայ-թուրքական բախման մեջ Ռուսաստանին ձեռնտու է լինելու Թուրքիայի տարածքային ամբողջականության պահպանումը և ոչ թե հայկական ինքնավար ու անկախ պետության ստեղծումը:

Այս հանգամանքներում են սկսվում հետապնդումները Անդրկովկասի՝ Ցարական Ռուսաստանի մասում ապրող նշանավոր հայերի նկատմամբ: 1884թ. ցարական իշխանությունները խուզարկում են Արծրունու և Րաֆֆու բնակարանները: Ժամանակավորապես դադարեցվում է «Մշակ» թերթի հրատարակությունը:

Պետականություն չունենալու պայմաններում կարևորագույն գործառույթ էին կատարում հայոց եկեղեցին, ազգային դպրոցները և մշակութային հաստատությունները:

Այդ տարիներին երկրամաս էին գործուղվել մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաներ (Յա. Նևերով, Ա. Նիկոլաև, Կ. Յանկովսկի), որոնք ժողովրդական լուսավորության նախարարության հանձնարարությամբ տնօրինելու էին հայոց եկեղեցու և դպրոցների ճակատագիրը: Ցարական կառավարությունը որոշել էր առաջին հարվածը հասցնել հայկական դպրոցներին:

1885թ. փետրվարի 5-ին կայսրը հաստատեց դեռևս 1883 թվականից սկսած խորհրդակցությունների որոշումները, որոնց արդյունքում Անդրկովկասում, Նոր Նախիջևանում և Բեսարաբիայում փակվեցին 300 դպրոցներ:

Հայկական շրջանակներում սկսվեց հուժկու դիմադրություն: Արդյունքում, 1886թ. նոր ուսումնական տարվանից վերաբացվեցին հայկական դպրոցները: Սակայն դպրոցներում արգելվեց ուսումնասիրել հայոց պատմություն և աշխարհագրություն առարկաները: Կային այլ արգելքներ ևս: 1888թ. կայսեր համաձայնությամբ Անդրկովկաս գործուղվեց Ֆ. Գիրսը: Նա հանդիպեց կաթողիկոսի հետ: Որոշ հարցերի շուրջ եկան համաձայնության, սակայն մերժեց թույլատրել դպրոցներում հայոց պատմության և աշխարհագրության դասավանդումը:

Դպրոցների նկատմամբ կիրառվող սահմանափակումներից զատ, ցարական արքունիքը հատուկ քաղաքականություն էր վարում խոսքի ազատության, հայալեզու պարբերականների և հայկական մամուլի դեմ: Թիֆլիսում, Օդեսայում, Մոսկվայում, Պետերբուրգում աշխատող գրաքննիչները հայ մտավորականության համար դարձել էին «Դամոկլյան սուր»:

1890թ. նրանք հրաժարվեցին հրատարակել «Արաքս» հանդեսը, 1895թ.՝ «Ժամանակ» ամսագիրը, 1896թ.՝ «Խոսք» թերթը, 1897թ. մերժվեց արտասահմանում հրատարակված հայկական հին և նոր ազգային երգերի ժողովածուների մուտքը Ռուսաստան՝ պատճառաբանելով, թե ժողովածուներում տպագրված են Մ. Նալբանդյանի, Ռ. Պատկանյանի, Մ. Պեշիկթաշլյանի գործերից: Մի քանի անգամ ժամանակավորապես արգելվեցին «Տարազը», «Մշակը», «Նոր դարը», «Արձագանքը»:

Գ. Գոլիցինի կառավարչապետության տարիներին կենտրոնական իշխանությունների գաղութային քաղաքականությունը նոր ծայրահեղ դրսևորումներ ունեցավ: Հաշվի առնելով «հայ ժողովրդի հեղափոխական տրամադրությունները»՝ Գոլիցինն ընդհուպ առաջարկում էր հայերի մի մեծ զանգված արտաքսել Սիբիր: Ցարական բռնաճնշումների և էթնիկ ուծացման փորձերի նոր ալիքն առանձին ներկայացման թեմա է:

Վահրամ Թոքմաջյան

«Իրազեկ քաղաքացիների միավորում»


See also