Հակիրճ՝ հայ-իրանական հարաբերությունների մասին

27.02.2019 | 17:03 | Foreign Policy

Sorry, this entry is only available in Armenian and Russian. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in this site default language. You may click one of the links to switch the site language to another available language.

Փետրվարի 27-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը պաշտոնական այցով մեկնել է Իրանի Իսլամական Հանրապետություն: Սա Հայաստանի ղեկավարի առաջին այցն է Իրան 2018 թվականի գարնանը մեր երկրում տեղի ունեցած թավշյա հեղափոխությունից հետո, և ըստ այդմ, այս այցից ակնկալիքներն ու սպասումները հասկանալիորեն մեծ են:

Հայաստանի անկախության շրջանում հայ-իրանական դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականին, և Իրանն առաջին երկրներից մեկն է, որը ճանաչել է Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը:

Փոխադարձ այցեր

1992 թվականին Հայաստանի Հանրապետության և Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջև ստորագրվել է հարաբերությունների սկզբունքների և նպատակների մասին հռչակագիրը, որով կողմերը հավաստում էին բարիդրացիական հարաբերություններ հաստատելու իրենց մտադրությունը:

Նույն՝ 1992 թվականին, երկու երկրների մայրաքաղաքներում բացվում են դիվանագիտական ներկայացուցչություններ, և սկսվում են բարձրաստիճան պաշտոնյաների փոխադարձ այցերը: Ուշագրավ է, որ 1992թ. փետրվարին տեղի է ունենում ինչպես ՀՀ արտգործնախարարի այցն Իրան, այնպես էլ՝ Իրանի արտգործնախարարի այցը Հայաստան:

Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանի ղեկավարներն Իրան են այցելել ինն անգամ. Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ԻԻՀ է այցելել 2 անգամ 1992թ. և մեկ անգամ 1995-ին, Ռոբերտ Քոչարյանը՝ 2 անգամ 2001 և 2006 թվականներին, Սերժ Սարգսյանը՝ 4 անգամ 2009, 2011, 2013 և 2017 թվականներին:

Իրանի ղեկավարները Հայաստան են այցելել հինգ անգամ: Առաջինն Իրանի նախագահ Մոհամմադ Խաթամիի 2004թ. այցն էր: Իրանի նախագահներից միակը, որը Հայաստան է այցելել մեկից ավելի անգամ, Մահմուդ Ահմադինեժադն է: Վերջինս Հայաստան է այցելել երկու անգամ 2007 թվականին և մեկ անգամ 2011 թվականին: Իրանի գործող նախագահ Հասան Ռոհանին Հայաստան է այցելել 2016 թվականին:

Համատեղ ծրագրեր

Հայաստանի անկախացումից ի վեր Հայաստանն ու Իրանն իրականացրել են մի շարք համատեղ ծրագրեր, այդ թվում՝ Արաքս գետի վրա երկու երկրները կապող կամուրջի կառուցումը (1996 թվական), Պուշկինի լեռնանցքում հողմաէլեկտրակայանների կառուցումը (2006 թվական), Մեղրի-Կապան այլընտրանքային ճանապարհի կառուցումը (2007 թվական), Իրան-Հայաստան գազատարի կառուցումը (2008 թվական):

Վերոնշյալ գազատարով Հայաստանը ներկայում օրական մեկ միլիոն խորանարդ մետր գազ է ստանում Իրանից և փոխարենն Իրան մատակարարում մեկ խորանարդ մետր գազի դիմաց 3կվտ ժամ էլեկտրաէներգիա: Այս ծրագիրն իրականացնելու համար գործում են Հայաստան-Իրան բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման 1-ին և 2-րդ գծերը, իսկ երրորդ գծի շինարարության աշխատանքներն ընթացքի մեջ են: Հայ-իրանական էներգետիկ համագործակցության ընդլայնումը, սակայն, ներկայում մեծապես կախված է երրորդ կողմից՝ Ռուսաստանից, քանի որ 2013 թվականին ստորագրված հայ-ռուսական գազային պայմանագրերով Հայաստանի էներգետիկ ենթակառուցվածքները հանձնվել են ռուսական կողմի կառավարմանը:

Հայերն Իրանում

Իրանում ավանդաբար գործում է հայկական սփյուռքի հնագույն և խոշորագույն համայնքներից մեկը: Հայերն Իրանում բնակվում են անհիշելի ժամանակներից, սակայն ամենամեծ գաղթը տեղի է ունեցել 17-րդ դարում, երբ շահ Աբասի կողմից Արևելյան Հայաստանից շուրջ կես միլիոն մարդ է բռնի կերպով տեղափոխվել Իրան:

Հայերը մշտապես կարևոր դեր են խաղացել Իրանի տնտեսական, մշակութային և քաղաքական կյանքում: Ներկայում Իրանի հայերի թվի մասին պաշտոնական վիճակագրություն գոյություն չունի։ Ըստ հայտնի իրանագետ Վահան Բայբուրդյանի «Իրանի հայ համայնքը. Արդի հիմնախնդիրներ» հետազոտության՝ նրանց թիվն այժմյան Իրանում հասնում է 50 հազար մարդու։ Հայերի մեծամասնությունն ապրում է Թեհրանում, սակայն մշակութային նշանակությամբ առավել կարևոր է Սպահանը, որտեղ հայերը մեծ մշակութային ժառանգություն ունեն:

Իրանի խորհրդարանում հայ համայնքն ունի երկու ներկայացուցիչ: Իրանը, չնայած իսլամական հանրապետություն լինելուն, իր հովանու ներքո է պահում հայկական եկեղեցիները և մշակութային կազմակերպությունները, այդ թվում՝ դպրոցները:

Առևտուր

Ըստ ՀՀ արտգործնախարարության կայքի՝ Հայաստանն Իրանից ներմուծում է հիմնականում գազ, նավթամթերք, պոլիմերներ, պարարտանյութ, շինանյութ և մեքենաներ, իսկ արտահանում՝ էլեկտրաէներգիա, միս, անտառանյութ և մետաղական թափոններ:

2018 թվականին Եվրասիական տնտեսական միության և Իրանի միջև ստորագրվել է ազատ առևտրի համաձայնագիր, որը հեռանկարում կարող է Հայաստանի և Իրանի միջև տնտեսական համագործակցության նոր ուղիներ բացել:

2016 թվականին ստորագրվել է Հայաստանի և Իրանի միջև մուտքի արտոնագրերի վերացման մասին փոխըմբռնման հուշագիրը, ինչի արդյունքում ավելացել է Իրանից Հայաստան ժամանող զբոսաշրջիկների քանակը: Ըստ ՀՀ ԱԳՆ կայքի՝ այսօր Հայաստանում գրանցված է ավելի քան 3000 իրանական ընկերություն, իսկ ՀՀ արտաքին առևտրի գործընկերների շարքում Իրանը 6-րդ տեղում է:

Նիկոլ Փաշինյանի այցը

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի այցն Իրան տեղի է ունենում այդ երկրի համար բավական բարդ ժամանակահատվածում: Նախ, վերջին տարիների կտրվածքով աննախադեպ լարված են Իրան-ԱՄՆ հարաբերությունները՝ կապված Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ համաձայնագրի հնարավոր չեղարկման և նոր պատժամիջոցների հավանականության հետ: Հայաստանի համար Իրանի նկատմամբ արտաքին ճնշումները կարող են ունենալ ցավալի հետևանքներ, եթե պաշտոնական Երևանը դրանց հետևանքով ստիպված լինի սահմանափակել իր հարաբերությունները Թեհրանի հետ: Բացի դա, Իրան-Արևմուտք հարաբերությունների վատթարացման ֆոնին օրերս հրաժարականի դիմում է ներկայացրել Իրանի արտգործնախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆը, ինչը խոսում է նաև այդ երկրում որոշակի ներքին տարաձայնությունների մասին:

Մյուս կողմից, սակայն, ՀՀ նոր իշխանությունները, ի դեմս վարչապետ Փաշինյանի, մշտապես հայտարարել են, որ Հայաստանը պետք է խորացնի հարևան Իրանի հետ հարաբերությունները: Հարկ է նաև նշել, որ Իրանը խոշոր տարածաշրջանային դերակատար է, և Իրանի հետ հարաբերություններն ու բանակցությունները չեն սահմանափակվում զուտ երկկողմանի թեմաներով, այլ ներառում են նաև հայ-ադրբեջանական, հայ-վրացական, հայ-թուրքական և հայ-ռուսական հարաբերություններին վերաբերող կողմեր:

Վահե Ղուկասյան


See also